(Scroll down for English)
İstanbul’da kişi başına günde 1 kilodan fazla atık düşüyor. Bu şehirde her gün yaklaşık 20 bin ton atık üretiyoruz. Bu atıkların geri dönüşebilenleri de zamanla yeniden atığa dönüşüyor. Bitmeyen bir döngünün içinde işlenmiş maddeler hammaddeye, hammaddeler yeniden işlenmiş maddelere dönüşürken şehirli, kendi atığı ile bu şehirde istemese de iz bırakıyor. Bu rakamların insanı kendisi ile yüzleştiren ve tedirgin eden özelliği ne kadar gerçekçi? Aslında bir anda hepimizi çevreci yapan, çöpümüzü evde ayrıştıran bu algı patlaması neyi ifade ediyor? Sanem Yardımcı bir makalesinde Zizek’in “ekoloji toplumların yeni afyonudur” sözünü yorumlarken bu “aydınlanmayı” şöyle anlatıyor:
Slavoj Zizek, bir yazısında ekolojiyi, kitlelerin yeni afyonu olarak, küresel kapitalizmin hâkim ideolojisi olma yolunda ideal bir aday olarak değerlendirir. Zizek, küresel kapitalizmin terör korkusu ekseninde yarattığı güvensizlik ortamı ile ekolojistlerin dünyanın bir felaket sonucunda yok olacağı korkusundan beslenen, değişim, gelişme ve ilerlemeye karşı güvensizlikleri arasında paralellik kurar. Ona göre ekoloji de tıpkı din gibi, hikmetinden sual olunmaz bir otorite oluşturur, yani doğayı kutsallaştırır, onu “bütünüyle kavranamazmış gibi, içinde daima bir gizem saklıymış gibi, güvendiğimiz ve baskı altına alamayacağımız bir güç gibi” kavramsallaştırır. Çevreciliğin kapıdan kovduğu siyaset, bacadan egemen siyaset algısı şeklinde geri döner, küresel kapitalizmin güvensizlik ortamı ile felaket senaryolarının birleşmesinden adeta yeni bir din yaratır. (1)
Bu paragrafın gündelik hayatta karşılığı Ümraniye’de atık kağıtları toplayarak geçimini sağlayan bir toplayıcıya mahallelinin verdiği cevapta gizli: “Biz kağıtları size vermeyeceğiz, belediyenin şirketine vereceğiz, onlar kâğıdı geri dönüştürüyor. Gülerek devam ediyordu Metin mahalleliyle konuşmalarını özetlerken: “Sanki biz kağıtları Paris’e gönderiyoruz, e aynı fabrikaya gidiyor kâğıt abi! Parayla alayım diyorum, yine kabul etmiyorlar.” Masada bir diğer toplayıcı lafa giriyor: “Sakın tipinden dolayı kağıdı sana vermemiş olmasınlar?” Masayı sessiz gülümsemeler dolduruyor bu söze cevap olarak. “Geri Dönüşüm” sözü çeşitlenerek, alaylı bir ifadeyle tekrarlanıyor bir süre. Biri birden mevzuya giriyor: “Abi şimdi bu seçimleri CHP, MHP kazanırsa bizi burdan sürerler mi dersin? Bak Ahmet daha çocuk yaşında sayılır, babası sakat, yürüyemiyor, Siverek’te iş yok güç yok, kalkmış buralara kadar gelmiş. Çöpten kağıt toplayarak 10 kişiye bakıyor bu çocuk.”
Tekrar baştan alalım: İstanbul’da kişi başına günde 1 kilodan fazla atık düşüyor. Bu şehirde her gün yaklaşık 20 bin ton atık üretiyoruz. Bu atıkların geri dönüşebilenleri de zamanla yeniden atığa dönüşüyor.
Beyoğlu’nda bir ardiyede işlerin artık eskisi gibi olmadığını anlatıyor toplayıcılar. Eskiden (2000’lerin başında) belediye ardiyelerin elektriğini ödermiş. Çünkü belediyenin işini önemli ölçüde kolaylaştırıyormuş toplayıcılar. Şimdi belediyenin logosuyla dolaşan araçlar Beyoğlu’ndaki neredeyse tüm işyerlerine “nitelikli atık poşeti” dağıtıp işyeri çalışanlarının toplayıcılara atık kağıt vermemelerini tembihliyormuş. “Bir ara ‘bu işi yapmak yasak’ diyerek arabalarımızı da alıyorlardı, şimdi almıyorlar. Ama bu kez de kağıt aldığımız yerlere ‘kağıdı onlara vermeyin’ diye tembihliyorlar. İşler iyice azaldı bu yüzden.” Bir diğer toplayıcı söze giriyor: “İşler azaldı ama toplayanların sayısı da arttı, her gün de artıyor.” Bir başkası sözü dolandırmadan cümleye başlıyor: “Bu Suriyeliler mahvetti bizi abi ya. Kağıdı değil, çöpün tamamını alıyorlar! Ne işleri var bunların İstanbul’da, Beyoğlu’nda? Hatay’da, Urfa’da bir sürü kamp var, İstanbul’un göbeğine niye getiriyorlar?”
Konu dönüp dolaşıp bu kez de “peki bizim elimizde kameralarla burada ne işimiz var?” mevzusuna geliyor. Dilimiz döndüğünce anlatmaya çalışıyoruz. Geri dönüşüm işçilerinin yaşadığı sorunlardan bahsediyoruz. “Ankara’da, İstanbul’da, tüm şehirlerde “geri dönüşüm” reklamlarının ardında kalan toplayıcıların yaşadığı sorunları anlatmak, duyurmak istiyoruz” diyoruz. “Bu işi yaparken de aldığımız destek sizin bir aylık yevmiyeniz kadardır” diyerek özetlemeye çalışıyoruz yapmaya çalıştığımız işi. “O değil de abi, geçen bi turist geldi, benim bir sürü fotoğrafımı çekti, sonra ormanlık bi yere götürdü, bi ağaca çıkardı, kiraz falan toplattı. Böyle ‘kolunu kaldır, yok ayağını çek’ diye diye bir sürü fotoğrafımı çekti gitti.” Bir diğeri lafa giriyor yine; “Benim de fotoğraflarımı çekti bi turist, tüm gün benimle beraber gezdi, anlamadım niye yaptığını, işaretle konuştuk hep”. Ardiyede herkesin bir “turistik” macerası olmuş, sırayla anlatılıyor. Bir arkadaşım, “Beyoğlu’nda turistler, sokak köpeklerinin, toplayıcıların ve trans bireylerin fotoğraflarını çekmeyi çok seviyor” demişti. Tüm bu hikayeleri dinlerken “Biz turist değiliz” diyesim var.
Yeniden başlayalım: İstanbul’da kişi başına günde 1 kilodan fazla atık düşüyor. Bu şehirde her gün yaklaşık 20 bin ton atık üretiyoruz. Bir “gelişmişlik” göstergesi olarak düşünmek mümkün şehrin atıkla ilişkisini. Ama önce bizim atıktan tam olarak ne anladığımızı kavrayamazsak bu 20 bin ton sadece büyük bir rakamdan ibaret olacak. Ya da bize kimin neyi “atık” olarak öğrettiğini çözemezsek mevzu bir “ekolojik afyonda” kilitlenip kalacak. O zaman biraz soru sormak gerekecek 20 bin tonla başlamak yerine.
Atık ne zaman bir soruna dönüşür? Sokakları kirlettiğinde mi? Toplanmadığında mı? Sokakları ne / kim kirletir? “Taşkafa” (2) adlı bir belgeselde 1910 yılından bir Beyoğlu hikayesi anlatılır. Bir İngiliz beyefendisi gece vakti Galata’da yürürken çevresini sokak köpekleri sarar. Beyefendi bastonuyla köpekleri korkutmaya çalışırken köpekler daha da havlar. Beyefendi bunun üzerine korkup kaçarken yere düşer ve ölür. Muhtemelen bu kişi İngiltere için önemli bir kişidir ki, bir süre sonra İngiliz hükümeti Osmanlı’ya nota gönderir. “Sokak köpeklerinize sahip çıkın, vatandaşlarımız ölüyor” diyerek. Bu notadan utanan Osmanlı hükümeti ise sokağı köpeklerden temizlemeye karar verir.
“Köpek Adası” (3) isimli animasyon, bu hüzünlü hikâyeye bir detay daha ekler. Osmanlı hükümeti, bu sokak köpeklerinden kurtulmak için Avrupa’dan danışman getirir. Ancak danışmanın önerileri (tüm köpekleri zehirleme ve derilerinden, tüylerinden faydalanma, seçilen “cins” türleri evcilleştirme) hükümet görevlileri tarafından beğenilmez ve Osmanlı usulü bir “temizlik” başlar: İstanbul’daki 60 bin sokak köpeği bir gemiye bindirilip bugün Hayırsız Ada olarak bilinen ıssız adaya götürülür ve orada köpeklerin birbirini yiyerek ölmesi sağlanır. Rivayet odur ki aylardır İstanbul’un üzerinde köpeklerin uluması gitmemiş.
Sokak temizliği “atıkla mücadelenin” en görünür yeridir. Atık, aslında görülmemesi gereken, görüldüğü yerde kurtulunması ya da dönüştürülmesi gereken bir şeydir çünkü. Ya da bize öğretilen budur. Bu temizlik, temizleyene ve temizlenene göre zaman içinde değişir. 6 Eylül 1955 gecesinin İstanbul fotoğraflarına baktığımızda İstiklal Caddesi’nin zeminden 5-10 santim yükselecek kadar atıkla dolup taştığını görüyoruz. Ve sabaha karşı tanklar caddede gezinirken, kamyonların “geri dönüşüme girmeyen atıklarla” yüklendiğini… Sahi, bir gecede kim kimi neden çöpe attı, kim neyi çöpten çıkarıp zenginleşti?
“Sokakları atıklardan temizleme” çabası ırkçılığın, homofobinin en pespaye yüzü olabilir mi? Ankara’da, trans arkadaşının cesedini Mamak çöplüğünde bulduğu günü anlatırken ağlamamaya çalışmak, “köyünüze gidin, burada ne işiniz var!” bağırışları içinde dayak yemek insana nasıl bir atığı çağrıştırır? Tüm bu “temizlik çabaları” yıllardır “resmen” sürerken, 28 Nisan 1993’te Ümraniye’deki çöp dağının birikmiş metan gazıyla patladığını ve bu patlama sonucu 27 kişinin öldüğünü, 12 kişinin kaybolduğunu, kaybolanların cesedine dahi ulaşılamadığını kim hatırlar?
Son kez başlayalım: İstanbul’da kişi başına günde 1 kilodan fazla atık düşüyor. Beyoğlu’nda bir toplayıcıdan çekim yapmak için izin istediğimde önce sert bir yüz ifadesiyle “Piyasada en pahalı mankenin aldığı para neyse onu isterim” demişti. Ardından gülerek eklemişti: “Ama iyi oynarım ha…” Ümraniye’de toplayıcıların ardiyesinden ayrılırken arkamdan gelen sesi duyunca elim ayağıma dolaşmıştı heyecandan, “Vay be, demek ki biri bizi ciddiye aldı ve belgeselimizi çekecek!”
Zizek’in bahsettiği bu “ekolojik afyon” kafamızı bulandırmazsa kişi başına 1 kilodan çok daha fazla atık düşüyor İstanbul’da payımıza. Bu atığa birlikte bakabilmek umuduyla…
—
In Istanbul, over one kilogram of waste per person is accumulated every day. This translates to over twenty thousand tons of waste each day. Over time, waste that is recycled becomes waste again. It is a never-ending cycle. As processed material turns into raw material and this raw material becomes processed again, the urban-dweller’s throw-away waste leaves a mark on the city – whether one is cautious of it or not. Howrealistic is the property inherent in these numbers, forcing people to face themselves and making them uneasy? What does this outburst of perception, which suddenly makes us all environmentalists and domestic waste sorters, express? In an essay where she comments on Zizek’s ‘Ecology is the new opiate of the masses’. Sanem Yardimci explains this ‘enlightenment’ in the following manner:
In one of his articles, Slavoj Zizek argues that ecology, the new opiate of the masses, is the ideal candidate for becoming the dominant ideology of global capitalism. Zizek draws a parallel between the mistrustful environment created by global capitalism on the axis of fear of terrorism, and the mistrust of an environment that is against change, development and progress, feeding on the ecologists’ fear that the world willcome to an end as the result of a disaster. According to him, ecology, just like religion, consists of an unquestionable authority, that is, it sanctifies nature and conceptualizes it as: ‘something that cannot be conceptualized as a whole, like a power that contains eternal secrets, that we trust and can not take under control. Politics that environmentalism has kicked out of the door, return through the chimney as sovereign political perception. The union of the mistrustful environment of global capitalism and the disaster scenarios, as it were, creates a new religion.(1)
The everyday reality of this commentary can be seen in a response by neighborhood residents to a trash collector in Ümraniye. He is making a meager living by collecting paper waste on the street: ‘We won’t give the papers to you, we’ll give them to a municipal company, they recycle the paper.’ Smiling, the collector named Metin continues summing up the dialogue with the neighborhood residents ‘As if we are sending the paper to Paris, it goes to the same factory, man. I tell them I want to buy it, but they still don’t accept’. Another collector at the table chips in; ‘Maybe they didn’t want to give you the paper because they didn’t like the look of you.’ In response, silent smiles appear around the table. Ironic expressions are seen, with intentions to divert the word ‘recycling’. Suddenly, someone gets to the point. ‘If the CHP or the MHP won these elections, do you think they would push us out? Look, Ahmet could still be considered a child, his father is disabled, he can’t walk. There’s no work in Siverek, so he came here. The kid is supporting ten people collecting paper.’
Let us take it from the beginning again: Every day over one kilogram of waste per person is accumulated in Istanbul. In this city, we produce around twenty thousand tons of waste every day. Over time, the waste that can be recycled turns into waste again.
In a depot in Beyoğlu, the trash collectors explain that the work now, is not the same as it used to be. In the old days (or, the early 2000s), the municipality would pay for the electricity in the depot, since the collectors facilitate the municipality’s work to an important extent. Now the vehicles driving around with the logo of Beyoğlu municipality, distributing ‘qualified waste bags’ to virtually all workplaces, caution employees at workplaces against giving their papers to the collectors. For a while, they were taking our carts saying ‘It’s forbidden to do this work’, now they don’t take them anymore. But now they caution the places where we take paper. ‘Don’t give the paper to them’. Because of this, we have much less work.’ Another collector chips in: ‘There is less work, but the number of collectors is increasing, it’s increasing every day’ Another worker gets straight to the point ‘These Syrians ruined us. They don’t take the paper, but (they take) all the garbage. What are they doing in Istanbul, in Beyoğlu? There are lots of camps in Hatay and Urfa, why do they bring them to the center of Istanbul?’
The discussion continues for a while before asking our work. ‘So what are we doing here with cameras in our hands?’ We try to explain in the best manner that we can. We talk about the problems experienced by the recycling workers. We explain: ‘We want to talk about the problems that you’ve experienced in response to the ‘recycling’ commercials in Istanbul, Ankara, and in all cities.’ We try to sum up our work by pointing this out: ‘The support the we get for doing this work is equivalent to your monthly salary’. A worker says: ‘Never mind that… The other day a tourist came up to me and took several pictures, and then he brought me to a forested area. He took me to a tree and made me collect its cherries. He kept saying “lift your arm like that, no pull your leg like that” and took lots of pictures of me’ Another one chips in again: ‘A tourist took my pictures too, he walked around with me the whole day, I didn’t understand why he was doing that, we spoke in gestures the whole time’. Everyone in the depot has had a ‘tourist’ adventure, as they explain. A friend of mine said: ‘The tourists in Beyoğlu just love taking pictures of the stray dogs, the collectors, and the transsexuals’. When I hear all these stories, I feel like saying ‘We’re not tourists.’
Let us take it from the beginning again: Every day over one kilogram of waste per person is accumulated in Istanbul. In this city, we produce around twenty thousand tons of waste each day. Is it possible to think of the city’s relationship to waste as a symbol of ‘development’? If we cannot conceive exactly what we mean by waste, then these twenty tons will just remain a large number. If we cannot figure out, or learn what waste is, the issue is bound to remain an ‘ecological opiate’. In this case, instead of starting with the twenty tons, we need to ask some questions: When does waste become a problem? When it pollutes the streets? When it fails to be collected? What pollutes the streets? Who pollutes?
The documentary Taşkafa: A Street Story (2) tells a story from Beyoğlu in 1910. An English gentleman is surrounded by stray dogs while walking in Galata at night. As the gentleman tries to scare the dogs with a stick, the dogs increase in their barking. When the gentleman tries to run away, he falls to the ground and dies. Probably this person was someone of importance, for a while later, the English government sends a note to the Ottoman Empire saying: ‘Do something about your stray dogs, our citizens are dying’. The Ottoman Empire was embarrassed by this note, and decided to clear the streets of stray dogs. An animation called Barking Island (3) adds more detail to this sad story: The Ottoman Empire brings a consultant from Europe to get rid of the stray dogs. However, the government officials do not like the consultant’s suggestions; to poison all dogs and make use of their skin and fur, to domesticate the chosen ‘breeds’… And so, an ‘Ottoman style’ ‘cleanup’ begins instead: They ship off sixty thousand stray dogs from Istanbul to the island known today as Hayırsız Island, and we can be fairly sure that the dogs died there by eating one another. According to hearsay, the howling of the dogs was heard in Istanbul for months.
The cleanliness of the street is the place where ‘the struggle against waste’ is the most visible. Because waste is actually something which should not be seen, and something which should be gotten rid of, or recycled in the places where it is seen. Or, this is at least what they have taught us. And this cleaning changes with time depending on what needs to be cleaned, and who is cleaning it. When we look at photos of Istanbul from the night of September 6th 1955, we see that the surface of İstiklal Street is overflowing with 5-10 cm. thick layer of waste. Furthermore, in the late hours of night, while tanks are driving around on the street, trucks are loading ‘non-recyclable waste’. Really, who threw who in the garbage overnight and why, and who took what from the garbage and got wealthy?
Could the struggle over ‘clearing the streets of waste’ be the sleaziest face of racism, or even homophobia? What kind of waste comes to mind holding back tears and talking about the day your transsexual friend was found in the Mamak garbage dump in Ankara, having been beaten up in the midst of people yelling ‘go back to your village, what are you doing here?’ While all these ‘cleaning efforts’ were made ‘official’ for years, who remembers April 28th 1993, when marsh gas in a mountain of garbage in Ümraniye caused an explosion, the result of which twenty–seven people were killed, twelve went missing, and the missing bodies could not be found?
Let us start from the beginning, one last time: Every day over one kilo of waste per person is accumulated in Istanbul. When I asked for permission to record a collector in Beyoğlu, he first said, with a stern facial expression: ‘I want what the most expensive model on the market gets’ Then he added, while laughing; ‘But I act well, just so you know…’ When I left the collectors’ depot in Ümraniye, I was taken aback with excitement when I heard a voice behind me: ‘Look at that! Someone is taking us seriously and will make a documentary about us!’ If our minds are not clouded by this ‘ecological opiate’ that Zizek talks about, we accrue over one kilogram of waste in Istanbul. With the hope of being able to take a look at this waste together.
- http://www.ekolojistler.org/ekolojizm-ler-ve-cevrecilik-uzerine-sanem-yardimci.html , Sanem Yardımcı, Ekoloji Kolektifi, Temmuz 2010.
- Taşkafa A Street Story, Director: Andrea Luka Zimmerman, https://vimeo.com/586987787
- Chienne d’histoire, Director: Serge Avédikian, https://www.imdb.com/title/tt001644523/
Alper Şen – 2014