(Scroll down for English)
Aşağıdaki izlenimler, 1 Nisan – 29 Nisan 2014 tarihleri arasında “İstanbul’un Artığı” videolarının kurgusu süresince yazılan günlük kurgu notlarıdır.
1 Nisan – Beyoğlu -Tophane
2012’de Depo’da “Agir u Govend” (Ateş ve Düğün) vidyo sergisini yaptığımızda Ankara’da geri dönüşüm işçilerinin yaşamlarının ardındaki zorunlu Kürt göçünü ve görsel belleğimizi eski televizyonlarla birlikte Tophane’deki sergi alanına getirmiştik. İstanbul’da gezgin olmanın marazlarından biri de sürüklenmek… Sürüklenmeyi durdurduğumda da yeniden Tophane’ye taşınırken buldum kendimi. İstanbul’un Artığı’nı anlamak ve anlatmak için niyetim evden (Tophane) çıkıp, bir yerlerde kamerayı da görsel belleği de arkadaşlarla paylaşarak Ümraniye’de 28 Nisan 1993’te patlayan çöp dağının bulunduğu yere geri dönüşümün izlerini takip ederek gitmek… Ya da öyle umuyorum. En azından evden çıkmış olayım da…
Tophane’de gördüğüm ilk geri dönüşüm işçisi ile konuşmamda,“çekim yapmama müsaade var mı?” sorusuna “çek, sorun değil, ama bizim ardiyenin içini çekme, arkadaşlar laf edebilir” cevabını aldım. Ardiyenin önünde elimde kamerayı gören biri sert bir yüz ifadesiyle “Piyasada en pahalı mankenin aldığı para neyse onu isterim” dedi. Ardından gülerek ekledi: “Ama iyi oynarım ha…” Olmak istemediğim biri gibi mi görünüyorum elimdeki kamerayla? Mümkündür, bana bakan önce kameranın lensini görüyor. Geri dönüşüm işçisi de görüntüsünün turistik ya da sanatsal olabileceğinin benden daha çok farkında…
En iyisi kendi sokağıma dönmek, Kumbaracı Yokuşu’nun postmodern dili kadrajdaki herşeyi fetişe dönüştürecek sanki… Kaldığım apartmanın önüne atılmış kanepe, elli metre ötesindeki bozuk çamaşır makinesi.. Biraz daha ilerleyince de Kumbaracı Yokuşu akılda kalmıyor. Hurdalık deposu çıkıyor karşıma, arada bir yerlerde bir kuş ötüyor, içerde geri dönüşüm işçileri dinleniyor. Hurdalığın sahibi Mahir, kapısında “müdüriyet” yazan oda ile yandaki ikinci el dükkanı arasında gidip geliyor.
“Ben de buralarda kalıyorum yaklaşık bir yıldır” diye başlıyorum kendimi tanıtmak için. Bu pek inandırıcı gelmiyor Mahir’e. Memleketimi soruyor. Tokat, sevdiği memleketlerden biri çıkıyor. Gelini de oralıymış. Konuşmayı kabul ediyor. Kamerayı masaya koyup derdimi anlatmaya çalışıyorum, neden çekim yaptığımı, neyi anlatmak istediğimi… Sonrası geliyor. “Biz hep burda eskiden kalan Romenleri hor gördük, onları burdan gönderdik, şimdi de hurdalığa mal gelmiyor, burada da kiralar arttı, bizi de başkaları gönderecek galiba” diyor dertleşme hevesiyle. Ona bir fotoğraf sözüm var. Yarın bastırıp vermeliyim.
2 Nisan – Beyoğlu – Galata
Yıllar önce Express Dergisi’nde İstanbul’da mutenalaşmanın 3 aşamasından bahsediliyordu. Örnek olarak gösterilen semt de Galata’ydı. Derginin konu aldığı raporda Galata’nın, mutenalaşmanın son aşamasına geldiğini anlatılıyordu. İlk aşaması kiraların düşük olduğu bir semte fakir sanatçıların taşınmasıyla oluyormuş, onların varlığı ile semtin ‘otantik dokusu’ bir izlenceye dönüşürken ve semtin popülerliği artarken, kiralarda kıpırdanmalar baş gösteriyormuş. Zamanla semte dair ilgi arttıkça maddi durumu görece daha iyi sanatçılar bu semte yerleşmeye başlıyormuş. Böylece kapitalizmin sihirli arz-talep makinesi çalışmaya başladıkça ve kiralardaki kıpırdanmalar zıplamalara dönüştükçe, binalar ‘eski dokusu korunarak’ geri dönüşürken önce semtin eski sakinleri, ardından fakir sanatçılar semti terk ediyormuş, geriye de sadece zenginler kalıyormuş.
Gülümseyişinden aldığım cesaretle Galata’da hurda toplarken birlikte gezme izni aldım Mustafa Abi’den. “Geçen TRT’den birileri geldi, onlar da çekim yaptılar, böyle gezdik…” Sanki ben onu tanıyorum, o da beni tanıyor bir yerlerden. Yine memleketten bağ çıkarmaya çalışıyor. Meğer komşuymuşuz bir ara… Bir yıl önce kaldığım evin yan binasındaki depoyu işletiyormuş. Yeğeni Ersin’in kamyonetiyle 3 kez ev değiştirmiştim. Bu dört yılda kaldığım semtlerse Aynalıçeşme, Balat ve Tophane… Bu semtler mutenalaşmanın hangi aşamasında acaba? Ben şimdi mutenalaşmanın fakir sanatçısı mı oluyorum bu durumda? Ya da bu semtlerin 50-60 yıl öncesini düşünmeden bugüne dair bir şeyler söylemek ne kadar anlamlı olur? Mustafa Abi, Galata ile Tophane arasındaki yere neden ‘Gavur Mahallesi’ dendiğini bilmiyordu. “Herhalde eskiden yabancılar kalıyordu burada” dedi konuyu kapatmak istercesine.
3 Nisan – Beyoğlu – Çukurcuma
Kameralı insanlar olarak İstanbul’da ‘nitelikli’ atığın kalbine doğru ilerliyoruz. Sağımızdan solumuzdan kağıt toplayıcıları ve hurdacılar geçiyor. Bir geri dönüşüm işçisi “siyah-beyaz resimlerin para ettiğini 3-4 yıl önce öğrendim.” demişti.” Beyoğlu’nda çöplerde buldukları bu resimleri Çukurcuma’da antikacılara satıyorlarmış.
Çukurcuma, İstanbul’la büyülenmek isteyen her turist için egzotik bir yer. Bir açık hava müzesi, güncel sanat yerleştirmesi gibi duruyor sokakta da içerde de bilinçli bir boşvermişlikle yığılmış nesneler. Fonda çalan şarkılardaki tercihler ve raflardaki bilinçli dağınıklık İstanbul’un popüler kültürünün pazarlanma tekniklerini ortaya çıkarıyor. Atığın, belki de biçilen fiyatlarından dolayı en gizemli hale dönüştüğü yerlerde geziniyoruz.
Hıristiyanlık simgelerinin yığıldığı masanın yanında, esnaf açıklama yapmak zorunda hissediyor sanki: “Turiste daha çok yöneliyoruz.” Bir tarihi film/dizi de çekmediğimize göre Çukurcuma’nın hedef kitlesi biz değiliz gibi görünüyor. Beyoğlu’nun ‘nitelikli ve pahalı artığından büyülenmek gibi bir saplantınız varsa bu dükkanlara oturup Edith Piaf ya da Zeki Müren eşliğinde orientalist duygularla izlenimler, şiirler yazabilirsiniz.
Bir yabancılaşma anı: İki İtalyan turist çok beğendikleri ‘eskitilmiş’ bir siyasi parti promosyon kutusunu satın almaya çalışıyor. Çok şaşırıyorlar gördükleri kutuda Kız Kulesi resminin üstündeki sembolün bugünün iktidar partisinin amblemi olduğunu öğrendiklerinde… Onlar için anlatılacak ironik bir anekdot oluşuyor böylece. Antika dükkanının sahibi eskitilmiş kutuyu İtalyanlara sattıktan sonra bizimle tatlı-sert politik bir tartışmaya giriyor. Türkiye’ye İstanbul’dan, Beyoğlu’ndan bakmamak gerektiğini söylüyor. Biz giderken de Gezi’deki ‘yabancı parmağından’ ve komplo teorilerinden bahsediyor. ‘Yabancılara’ satılan bu antikalar arasında kişinin kendisi ile çelişmesine günah da yazılmıyor gibi…
Her dükkanda “bu eşyalar kimlerindi, kimlerden alıyorsunuz, buraya nasıl geliyor?” sorusuna muğlak cevaplar alıyoruz. Girdiğimiz son dükkanda birinin ağzından dökülüyor birden cümleler. “Kimse benim çok güzel antikam var, size satayım demez. Birileri birilerinin evini boşaltıyor nasıl olsa… Eski Rumların, Ermenilerin falan…Onlar bitti artık, onlar kalmadı…o eski evler de bitti artık…”
4 Nisan – Beyoğlu – İstiklal Caddesi
Antikacılardaki “O eski evler…” sözünün yankısıyla Çukurcuma’dan ayrılmadan önce yol ağzındaki ahşap metruk bina tüm kasvetiyle beni durduruyor. Bir an oradan ayrılmak zor geliyor. Bir tarafta duvarına ilan yapıştıran genç, diğer tarafta çöp konteyneri ve konteynerin yanına atılmış kıyafetler, nesneler… Bina, taşıdığı anlamların yükünden yıkılacak neredeyse.
Binayı ardımda bırakıp birkaç adım atınca önümden biri geçiyor sırtında çuvalıyla. Çuvalın içindekiler eski kıyafetlere benziyor. Mevzu artığın izini sürmekse en iyisi bu çuvalın peşinden gitmek ve buralardan – bir süreliğine de olsa – uzak durmak…
Çuvalın peşinde yokuş çıktıkça Beyoğlu dekoru poz veriyor. Ara sokaklardan İstiklal Caddesi’ne çıkıyoruz. Bu kez insan seli, taşınan bir çuvalın ardında poz veriyor. Cadde boyunca ilerliyorum çuvalı taşıyan kişinin peşinde…
Antoni Muntadas’ın ‘Çeviri Üzerine: Açık Radyo’ vidyosunda İstiklal Caddesi şöyle tarif ediliyor: “Sadece birlikte yaşamak, aman da ne kadar kardeşiz, yan yana yaşıyoruz demek değil… (İstanbul) o çarpışma alanlarının da, politik alanların da kalktığı bir yer. Taksim bunun çok iyi bir örneği. İstiklal Caddesi artık üstünde çatısı olmayan bir ‘shopping mall’ aslında. Bir alışveriş merkezi. İki tarafında güvenlik güçlerinin beklediği, kimin girip kimin çıkmadığının denetim altına alındığı, muhtemelen Zeytinburnu’ndan gelen çocuğun ya da Tarlabaşı’ndan gelen Kürt çocuğun, – şeytani imgelerle donatılmış o çocuğun – kapısından alınmadığı bir ‘shopping mall’ orası…”
‘Görüntü kirliliği yaratmamak’ gerekçesiyle kağıt toplayıcılarının İstiklal Caddesi’ne girişi belediye tarafından yasaklandı uzun süre önce. Belediye ile anlaşmalı özel bir firma, belediye logosuyla ve temiz araçlarıyla İstiklal Caddesi’nin ‘nitelikli atığını’ topluyor. Plastik kalpler caddeyi süslemiş, polisler normal mesaisinde Galatasaray Meydanı’nda. Tünel’e doğru zabıtanın izin verdiği yerlerde sokak müzisyenleri… Hepsinden sıyrılıp çuvalın peşinden Suriye Pasajı’na giriyorum.
5 Nisan – Beyoğlu – Suriye Pasajı
Pasajda ikinci el denilen şeyin kaç kez el değiştirdiğini hesaplamaya çalışarak ‘by retro’ mağazasına girdik. Burası Çukurcuma gibi değil, tüm İstanbul bir tarihi film seti olsaydı, burası da oranın kostüm tasarım yeri olurdu herhalde. Oysa biz artığın başka halleriyle ilgileniyorduk. Artık diye tabir ettiğimiz şey her ne ise, şık bir şeye dönüşüyor bu kocaman mağazada. Mağazanın sahibi ile konuşuyoruz. Marka, retro, vintage kavramları arasında bu mağazayı anlatıyor. Biz de mevzuya dair asıl derdimizi anlatmaya çalışıyoruz. Lafımızı kesiyor, “Ben anladım sizi, siz beni anlamadınız ama…” diyerek cebimize Neşet Ertaş’tan iki türkü koyuyor. Bu mağazanın asıl hikayesini anlatmaya başlıyor. Neşet Ertaş’la Tuncel Kurtiz’in ortaklığında kurulan 2. el dükkanı… Bir kafa dağınıklığı ile çıkıyoruz İstiklal Caddesi’ne…
6 Nisan – Beyoğlu – Tünel
Suriye Pasajı’nın hemen yanında, akşam üstü bir artık yığını oluşuyor. Önce belediyenin logosunu taşıyan özel bir şirketin nitelikli atık toplama aracı, ardından belediyenin çöp toplama aracı bu yığını kısa sürede eritiyor. Yığın içindeki birkaç şey, hem geçenler hem de artığın birikmesini bekleyenler tarafından toplanıyor. Ben de bekleyenlerden biriyim, artığın kendisini olmasa da görüntüsünü topluyorum.
Yanıma, üzerindeki iş kıyafetiyle çevredeki restoranlarda çalışıyor olması muhtemel bir genç oturuyor. Telefonla, geldiği memleketteki jandarma ya da polis karakollarını arıyor. Hakkında yakalama kararı çıkmış, nedenini öğrenmeye çalışıyor. Ama onu sürekli trafik şubeye bağlıyorlar. Bu arada çöp yığını son gelen araçla birlikte tamamen eriyor. Çöp toplama aracı Tünel’den Galatasaray meydanına doğru ilerliyor. Bu İstiklal Caddesi illüzyonuna bir süreliğine ara vermek gerek.
7 Nisan – Beyoğlu – Topçekerler Sokağı
‘Beyoğlu’nun arka sokakları’ diyerek pazarlanan yer burası… İstiklal Caddesi’nin bilinçaltı, artığı, caddenin gösteri alanına oranla burası yarı görünmezlik, yarı gösteri alanı. Herkesin herşey olabildiği bir yer. Bir de burada kağıda, plastiğe çıkanlar var. Eğlence alanlarında dümdüz sınıf çelişkisi fotoğrafları veriyorlar her yürüyüşlerinde. Çoğunlukla geldikleri ya da gittikleri yerse Tarlabaşı.
Baudelaire “Kötülük Çiçeği”nde toplayıcılardan bahseder. Belki de ilk kez Baudelaire literatüre sokuyor toplayıcıları. “Kasendeki şarabından içeyim küçük toplayıcı” diyerek tarif etmeye çalıştığı toplayıcı, Baudelaire’in gözünde modernizmin çarkları arasında ezilmiş birey…
Ama derdimiz Paris’le değil, Beyoğlu’yla… artık, sokaktaki haliyle 7-8 saatlik çalışma sonunda günlük 20-30 liralık bir varoluştan ibaret. Geri dönüşüm, kapitalizmin en vahşi yüzüyle karşımıza çıkıyor. Geri dönüşüm işçilerinin çoğunun derdi belediye ile… Sokağa attığımız herhangi bir şeyin geri dönüşüm değeri varsa artık belediyenin malı ve belediye bu değerli atığı bir şirkete ihale ederek rantı paylaşıyor. Kendi başına çöpleri ayrıştıran geri dönüşüm işçisini de görüntü kirliliği yaratmakla suçluyor.
8 Nisan – Beyoğlu – Yeni Çarşı Caddesi
Galatasaray Meydanı’ndan aşağıya inen yol, Yeni Çarşı Caddesi, geri dönüşüm işçilerinin çıktığı zor bir yokuş. Birçoğu arabayla çıkmıyor, sırtlarında çuvalla bu yokuşu bitirmeye çalışıyorlar. Cadde sakinlerinin artıkla kurduğu ‘karmaşık’ bir ilişkisi var, caddenin sakinleri de oldukça çeşitli görünüyor. 50 metrede sınıflar ve farklı diller arasında hızlıca gidip gelmek mümkün…
Sokağın sonundaki kahvede çalışan ocakçı, turistleri de seviyor, Osmanlıyı da seviyor, aslında bir Orta Anadolu köyünde imamlık yapmış, sonra İstanbul’a göç etmiş, ilerdeki Boğazkesen Caddesi’nin ‘kafirlerin boğazlarının kesildiği’ kasvetli tarihinden gururla bahsetmeden edemiyor. Tepki olarak sadece şaşırmış gibi yapmak, Beyoğlu’nda bu iç ürperten çelişkilere şerbetli olmak gerekiyor. Yoksa bu yol bitmeyecek. Yukarıdaki mağaza sahipleri caddenin yeni halinden memnun. Caddenin başında bir çöp konteyneri var, ilerlediğinizde ‘sebil kıyafetler’ dağıtılıyor. Aralarda şık ikinci el dükkanları ve mağazalar… Her durumda da sanki herkes birbirinden memnun ve yardımsever görünüyor… Caddenin eski sakinleri mi, turistler mi, boğaz kesenler mi, çöp mü, vintage mi, dayanışma mı, sadaka kültürü mü kameraya güzel çıkma çabası mı… En çok kediler halinden memnun sanki, her geçen turiste poz veriyorlar.
9 Nisan – Beyoğlu – Galatasaray Meydanı
Aslında niyetim, Galatasaray Meydanı’ndan Ömer Hayyam köprüsüne doğru, Tarlabaşı’na dokunmadan, cadde üzerinde alışveriş yaptığım ikinci el dükkanlarında dolaşmak ve burada çalışanlarla sohbet etmekti. Meydan’ın hemen yanındaki binanın yıkımı beni durdurdu. ‘Kirli duvar dokusu’ ismiyle internette pazarlanabilecek görsellerde dolu, elinde fotoğraf makinesi ile ben dahil orada gezinen birkaç kişiyi bir süre durduran heybetli bir yıkım gerçekleşiyordu meydanın hemen yanında. Yıkımı gerçekleştiren işçiler, yıkımdan çıkanları bekleyen hurdacılar ve geri dönüşüm işçileriyle birlikte beklemeye başladık. Bu yıkımı ‘resmen’ gerçekleştirenlerin anlattığına göre meydanın hemen yanındaki İngiliz Konsolosluğu’na 2003’te yapılan saldırıda patlama sonucu ağır hasar gören binanın yıkımıymış şu an izlediğimiz gösteri…
Bir süre sonra Topçekerler Sokağı’nda tanıştığımız geri dönüşüm işçisi Yılmaz abi ile karşılaştım. Onun rotasını takip ederek meydanı geçtik. 472 haftadır her cumartesi meydanda toplanan kalabalığın içinden geçip ilerledik. Meydanda yenilenen PTT ofisi inşaatında çalışan işçiler Yılmaz abiyi durdurdu. Binadaki atık kağıtları el birliği ile onun çuvalına koydular. Yılmaz Abi’nin %75 engelli raporu varmış. Bu işi eskisi gibi yapamıyormuş artık. “Ardiyede Suriyelilerle, Afganlarla kalıyoruz. Onlar da gelince çöp azaldı sanki” dedi gülerek. Devam edemedim. 472 haftadır bekleyenlerin yanına gittim.19 yıl önce cesedi çöplükte bulunan birinin resmini tutuyordu bir kadın solmuş yüzüyle. Algıda seçicilik mi bilemesem de orada da duramadım. 11 sene önce patlama sonucu yıkılan binaya geri döndüm. Bina neredeyse boşaltılmıştı. Yıkım kamyona yüklenirken önümden bir Cumartesi Annesi elinde karanfille geçti Tarlabaşı yönüne doğru. Herşey 2 saatte gerçekleşti.
10 Nisan – Beyoğlu – Ömer Hayyam Caddesi
Bu kez Ömer Hayyam Caddesi’ne gidebildim. Ömer Hayyam Caddesi’nin kıyısındaki sokakta duran ikinci el eşya dükkanında iki sene önce bitiremediğim bir televizyon alışverişini hatırlayıp dükkan sahibinin nezaketine güvenerek içerde birkaç saat misafiri oldum. Anlattıkları bir çoğumuzun bildiği şeylerdi aslında, ama buraları terk etmek zorunda kalanların yaşamlarının, eşyaların diliyle anlatılabileceğini düşünmemiştim…”Rumların mobilyaları çok kaliteliydi, gerçekten usta işiydi, şimdi herşey sunta… Onların çöpü de temizdi, komşuluğu da iyiydi. Neden gittiler anlamadım. Galiba rahatsız edildiler burada. Çünkü nazik insanlardı.” Bu cümleler arasında Arapça konuşan birkaç müşteriye bir koltuk, bir dolap satıldı. “Bunlar da yeni geldiler buraya, çok acıyorum hallerine, bazen parasız veriyorum bu eşyaları” dedi bir açıklama yapma ihtiyacı hissederek. Tarlabaşı’na dokunmadan eve döndüm.
16 Nisan – Ümraniye Yolu
Beyoğlu’ndan Ümraniye’ye gidebilmek için en pratik yollardan biri öncelikle Üsküdar’a ulaşmak. Üsküdar Ümraniye’yi denizden ve Boğaz’dan saklıyor. Kadıköy’den de gidebilirsiniz, ama daha uzun bir otobüs yolunu göze almanız gerekir. Çamlıca tepesini aştıktan sonra karşınıza çıkan bu ilçe yaklaşık 30 yıl önce İstanbul’un değil ama kentleşmenin ve endüstrinin İstanbul için bir tür sınırıymış. Şimdi ise arkasındaki Çekmeköy, Sancaktepe, Sultanbeyli ilçelerine bu varoşluk görevini devretmiş durumda. Bugün Ümraniye, ardındaki bu diğer ilçeler için bir merkez, önündeki Üsküdar ve Kadıköy’le de emek – sermaye ilişkileri yoğun, herhangi bir kalabalık ilçe… Niyetimiz burada 1993’de patlayan çöp dağı sonrasında bu ilçenin İstanbul için ne anlam ifade ettiğini bu ilçenin artığının diliyle anlayabilmek. Özetle burada deniz yok, yeni binalar ve başka bir kalabalık var.
17 Nisan – Ümraniye Meydanı -Tanışma Vakti
Yerel seçimler öncesi Ümraniye Çarşısı neredeyse tüm partilerin gösteri alanına dönüşmüş durumda. Partilerin sloganları şarkıları birbirine karışmasa da bu bayrak ve flama yoğunluğundan gözlerimiz yoruluyor. Meydanın ortasında bir toplayıcı arabası duruyor. Bir süre sonra geri dönüşüm işçisi Cihan, arabasını partilerin standlarının önüne kadar götürüp oradaki sloganları ve vaatleri dinlemeye başlıyor. Bir anda tanışıveriyoruz. Viranşehir’de başlayıp Ümraniye’ye uzanan hikayesini anlatıyor. Kendisine eşlik etme isteğimizi kabul ediyor ve yaşadığı ardiyeye davet ediyor. Cihan’la Ümraniye’nin iki mahallesini geçip ardiyeye gidiyoruz.
18 Nisan – Ümraniye – Gezdirme Vakti
Cihan, kaldıkları ardiyenin büyüklüğünü tarif etse de anlatmasının yetmeyeceğini farkediyor ve gezdirmeye karar veriyor. Onu takip ederek iki katlı bir binanın içine giriyorum. Çekilmesi istediği şeyler var: yukarıdan aşağıdaki kağıtların görüntüsü ve ardiyenin iç bölümleri gibi… “Sonunda birisi bizim hikayemizi çekecek demek” diyor gülerek. Bugün artık böyle bir bina yok, ama bu başka bir günün hikayesi…
19 Nisan – Ümraniye – Çay Vakti
Ardiyenin içinde ufak bir oda. Çay molası bu odada veriliyor. İçerde fazlaca yaşanmışlık izi var. kalabalık arttıkça sohbet derinleşiyor. Seçimlerden Diyarbakır mahallerine, kentsel dönüşümden geri dönüşüme uzanan ironik bir dil tüm basmakalıp politik ve çevreci söylemlerin tozunu alıyor. “Biz bu kağıtları alıp Paris’e götürmüyoruz, biz de fabrikaya götürüyoruz, belediye de fabrikaya götürüyor. O zaman bize neden kağıdı vermiyorlar?” diye soruyor biri. Bir diğeri “tipinden dolayı vermiyorlar” diye cevap verince konu anlam dolu gülümsemelerle kapanıyor. Paris yine mevzuya bir şekilde dahil oluyor böylece
20 Nisan – Ümraniye – Ayrıştırma Vakti
Cihan topladıklarını ayrıştırıyor ardiyede, plastikler bir yere, kağıtlar başka bir yere, demir ve alüminyum da uzak bir yere tasnif ediliyor. Bu çuvalı günde 4 kez dolduruyor ve boşaltıyor. Onun ayrıştırmasını kaydederken yorulduğumu hatırlıyorum. Cihan’sa bir makine hızıyla gün bitmeden yeniden toplamaya çıkmak için çuvalı hızla ayrıştırarak boşaltıyor.
21 Nisan – Ümraniye – Seçim Vakti
Yerel seçim sonuçlarının açıklandığı akşam, aynı zamanda bir haftadır toplanan malların hesabının ardiyede yapıldığı akşama denk düşüyor. Açılan sandıklar %1’den %50lere doğru ilerliyor. Ümraniye’de ve Urfa’da kimin kazanacağı merak ediliyor en çok. Ümraniye sonucu kesinleşince Urfa ve ilçelerindeki sonuçlar daha da önem kazanıyor. Bazı yerlerdeki %7lik sonuçlar bile mutlu edebiliyor. Sonra hesaplar başlıyor. Oyların miktarından bağımsız haftalık kağıt, plastik, demir ve alüminyumun miktarı birbirine karışıyor. Seçim sonuçlarını yorumlayan spikerlerin gergin sesi herkesi daha da yoruyor. Aslında sonuçlar çok da merak edilmiyor sanki. Kanal değiştiriliyor. Diğer kanalda maç başlamış bile…
22 Nisan – Ümraniye – Seçim Sonrası
Seçimlerden sonraki gün… Seçim günü ardiyede işe çıkmamıştı kimse. Nedendir bilinmez “bugün dışarda görünmeyin, topladıklarınız yanlış anlaşılır.” diye bir uyarı almışlar. Bir sonraki gün herkes sabahtan işe çıkmış. Ardiye sessiz. Bugüne özgü, ardiyeye gelen kaliteli kağıt sayısında bir artış var. Önemli bir kısmı seçim ilanları ve broşürler… Kurulan her bir kadrajın bir anlamı varmış gibi görünse de aslında tek anlam bu seçim broşürlerinin üzerinde yürümenin eğlenceli oluşundan ibaret. Uzun süre yerde kalmış kalın bir kar örtüsünde yürümek gibi ya da çok derin olmayan bir balçığın içinde gezinmek gibi…
23 Nisan – Ümraniye – Taşınma Vakti
Beklenen ya da tahmin edilen oluyor. Seçimlerden 2 gün sonra toplayıcıların kaldığı metruk binanın önce elektriği kesiliyor, ardından yıkım tebligatı geliyor. Yeni bir ardiye bulunuyor ve oraya da biriktirilen atıklar taşınıyor. Cihan, 4 tonluk atığı büyük bir hızla kamyona yüklüyor. Çay içilen odada da Ahmet Kaya’dan mı, mum ışığından mı, buradan ayrılmaktan mı, yoksa konuşulanlardan mı kaynaklı bilinmez garip bir hüzün var.
24 Nisan – Ümraniye – Cihan’ın Gördüğü
Yeni bir ardiyede herşey kaldığı yerden devam ediyor. Önceki ardiyedeki herkes taşınma sonrası farklı ardiyelere dağılmış, bir kısmı memleketine dönmüş. Cihan bu yeni ardiyede masa başında daha çok. Yorgun olduğunu söylüyor. Aklıma bir gün önce yüklediği kamyon geliyor. Bir ara televizyondaki fason reklamda ödüllü cep telefonuna merak sarıyor. Yarışmanın sahteliğini fark edince bu kez bize memleketinden düğün görüntüleri gösteriyor. Viranşehir’e döner dönmez evlenecekmiş. Sonra elimizdeki kamerayı alıp ardiyeyi çekmeye başlıyor. Biz pek bir şey yapmıyoruz, yapamayız hissiyle Cihan’ın gördüklerini çektiklerini izliyoruz.
25 Nisan – Ümraniye -Siz+Biz
Cihan’la ve diğer geri dönüşüm işçileriyle tüm bu sohbetlerden sonra ardiyeden çıkıp Ümraniye’nin halini anlama çabasıyla şehri meydandan otobüs duraklarına dek Ümraniye’yi gezme çabasına giriyorum. Ümraniye, Beyoğlu gibi İstanbul merkezlerinin çevresi değil artık, kendi çevresini oluşturan ve kurgulayan başka bir merkez. Belediye’nin bir sloganı var: “Siz + Biz: Yeni Ümraniye”. Anlamı biraz karmaşık gibi görünse de buranın halini özetleyen bir slogan… Cihanların boşalttığı ardiyede inşaat başlamış. bir-iki hafta önceki Kürtçe sohbetler yerini inşaatta çalışanların Arapçasına bırakmış. Bitmeyen bir yenilenme, inşaat, birinin bıraktığını bir başkasının devralma ve geri dönüşüm hali ve gittikçe daha ucuz emeği arayan sermaye akışı… Otobüs durağının karşısına plastik bir palmiye dikilmiş. hemen yanında da kocaman bir çöp konteyneri…
26 Nisan – Ümraniye – Çakmak Mahallesi
Cihanların eski ardiyesinin çevresine gezinirken hurda toplayan bir arkadaşa denk geliyorum. Daha doğrusu elimdeki kamera onun dikkatini çekiyor ve sohbete başlıyor. Önce kameraya poz veriyor. Sonra kaydettiğim görüntüyü birlikte izliyoruz. Duruşunu da kameraya bakışını da beğeniyor. Yaşadığı bir ‘kaydedilme’ deneyimi üzerinden başlıyor sohbet. Bir dönem güvenlik görevlisi olarak Rock’n Coke’ta çalışmış. Birileri de onun öğle molasında uyurken fotoğrafını çekmiş, fotoğraf da bir gazeteye çıkmış. Önce kızmış, sonra da umursamamış. Aslında dava açabilirdim dedi. Keşke açsaydın diyebildim.
27 Nisan – Ümraniye – Araştırma Hastanesi
Cihan’la bir sonraki görüşmemiz hastanede oldu. Ümraniye’ye gelirken Cihan’ı aradığımızda hastanede olduğunu söyledi. Belindeki acıdan dolayı yürüyemeyecek hale gelmiş. Hastaneye gittiğimizde Cihan, sıra numarası elinde bekliyordu. İlk doktor Cihan’ın yüzüne bakmadan kas gevşetici iğne verdi. İkinci doktor fıtık olabileceğini, MR raporu gerektiğini ve bu işi bırakmasını söyledi. Üçüncü doktor, MR sonuçlarına baktığında Cihan’ın fıtık olduğunu, mesleğini öğrenince de belini incitmeden nasıl eğilip kalkabileceğini anlatmaya çalıştı. Yeşil kart ameliyatın da fizik tedavinin de tamamını karşılamıyormuş, ya da onun gibi birşey… Tam olarak hangi sağlık güvencesinin neyi karşılayacağına dair belli kurallar olsa da uygulamada hep bir belirsizlik var sanki… Dördüncü doktor, MR raporuna göre Cihan’ın bir çelik korse takması gerektiğini söyledi. Sonuç olarak Cihan memleketine geri döndü. Buraya geri dönecek. iyileşmeyi umuyor.
28 Nisan – Ümraniye – Eski Çöplükteki Anıt
Cihan, bu ülkenin artığını toplayarak geçimini sağlamaya çalışırken sağlığından olan yüzlerce geri dönüşüm işçisinden sadece biri. Güvencesizliğin, belirsizliğin ve kapitalizmin görünürde en şık, ama görünmez yerlerinde en vahşi sektöründe verilen kavganın altında yaşıyor. Daha da altlarda isimsiz, kayıtsız Suriyeli göçmenleri görmek mümkün, eğer görmek istiyorsak… Bununla birlikte Ümraniye, 28 Nisan 1993 tarihinde yaşanan çöp dağının patlaması ve çöpün altında kalan 39 kişinin ölümü ile hatırlanan bir yer. Şimdi orası bambaşka bir yere dönüşmüş, yeşil bir alan ve belediyenin yapmış olduğu futbol sahasında amatör takımların maçları oynanıyor artık. Aşağılarda ise iki anıt var patlama sonucu ölenlerin hatırası için yapılmış. İlk yapılan anıt dayanıksız malzeme kullanıldığı için harabeye dönüşmüş, bunun üzerine ikincisi yapılmış. İkisi de birbirine 100 metre mesafe ile duruyor. Ölenlerden tanıdıkları olan bir amcanın ricası var: En azından bu anıtlara bakım yapılarak burada hayatını kaybedenlere saygı duyulmasını istiyor.
29 Nisan – Baştan Başlayalım
Bu çalışmaya başladığımızda İstanbul’da toplayıcıların yaşadığı sorunları dile getirerek, bir çevre sorununun ardında kalan emek ve çalışma güvenliği sorunlarını anlatma niyetindeydik. Bunun için de İstanbul’un ve görünürlüğün merkezi olan Beyoğlu ile bundan 10-20 yıl önce şehrin çeperinde kalan ve 1993 yılındaki çöp dağının patlaması sonucu ölen 39 kişinin hatırasının hala canlı olduğu Ümraniye’de toplayıcıların yaşadıkları sorunları anlatan bir kaç video yapmayı planlıyorduk. Ancak zamanla yapmayı amaçladığımız videolar ve anlatmayı umduğumuz hikayelerin içeriği ve sayısı değişti, yapmayı planladığımız bu işe dair algımızın değiştiği gibi…
2001’de Ankara’da geri dönüşüm işçileri ile karşılaşmamızda onlardan ilk öğrendiğimiz, çalışma koşullarının zorluğu ya da gündelik yaşamdaki sıkıntılarından önce, zorunlu Kürt göçüydü. O zamanın Ankara’sına ve çalışma koşullarına dair yaşadıkları sıkıntılar, zorunlu göçün travmatik sonuçlarının ardında kalmıştı. Geri dönüşüm işçilerinin yaşamlarına tanık olduğumuzda bu sektörün sıkıntılarından önce insanları toplayıcılık yapmaya sürükleyen koşullarla yüzleşemediğimizde dile getireceğimiz sıkıntıların mevcut adaletsizliğe sadece bir “çevre düzenlemesi” getireceğini düşünüyorduk.
Kurgu notlarında bahsedilen Baudelaire’in “Kötülük Çiçekleri” kitabı (1857), bildiğimiz kadarıyla “Toplayıcının Şarabı” (Le vin des chiffonniers) şiiriyle toplayıcıları literatüre dahil eden ilk çalışma… Baudelaire’in toplayıcı modernizmin çarkları arasında ezilmiş bir birey olarak tanımladığı söylenir. Baudelaire’in şiirinde bahsettiği toplayıcı ile nasıl karşılaşmış olabileceği hakkında fikir yürüttüğümüzde ise 1850’lerin Paris’i karşımıza çıkıyor. Bu yıllarda şehir baştan sona yeniden inşa edilirken fakir mahalleler de zengin mahallere geniş yollarla bağlanmış. Baudelaire, Paris’te toplayıcılardan bahsettiği gibi, 1850’lerdeki kentsel dönüşüm sonrasında sevgilisi ile bir kafede mum ışığında baş başa iken geride kendisini izleyen “aç gözlerden” de bahseder. Fakirlik artık gözle görülebilir yığınlar halinde sokaklardadır.
Günümüzde İstanbul, dünyada hızlı kentleşmenin ve dönüşümün marazi hallerinin ortaya çıktığı Pekin, Sao Paulo, Kahire gibi metropollerde olduğu gibi birçok edebi ve sanatsal işte toplayıcılar üzerinden yeniden ve yeniden tarif ediliyor. Keskin sınıf çelişkilerinden göçe, çevre sorunlarından kentsel dönüşüme dek bir çok anlatının simgesine dönüşen geri dönüşüm işçisinin görüntüsü, ona taşımakta olduğu çuvaldan daha ağır anlamlar yüklüyor ve çoğunlukla işçi de bu taşımakta olduğu anlamlardan habersiz oluyor.
Geri dönüşüm işçisinin kazancını sağladığı madde olan ve mülkiyetinden vazgeçildiği için sokağa bırakılan atık, şehirleşmenin ve tüketim kültürünün kaçınılmaz sonuçlarından birisi. Şehirlinin ve şehri yönetenlerin atıkla kurduğu/kurmadığı ilişki de çoğunlukla toplayıcının, atığın geri dönüşümdeki yerini belirliyor. Metropollerde niteliği ve niceliği hızla artan atık, atıkla geçinen insanların hayatlarını dönüştürürken geri dönüşümün piyasa koşullarında artan önemiyle birlikte kapitalizmin en vahşi alanlarından birini de ortaya çıkarıyor.
Ankara Büyükşehir Belediyesi bundan birkaç yıl önce geri dönüşüm işçilerini, kağıt ve plastiği kendi anlaşmalı şirketlerine piyasa fiyatının altında satmaya zorlamıştı.İşçiler buna yanaşmadığındaysa, bir yandan belediyenin zabıtaları onlara göz açtırmazken bir yandan da belediye, kendi yayın organlarında onları “kaçak çöp avcıları” olarak tanımlamıştı. Zamanla işçiler pes edip belediyenin istediği fiyatta ve anlaştığı firmalara topladıklarını satmayı kabul ettiklerinde ise, aynı işçiler, aynı yayın organları tarafından “çevre gönüllüleri” olarak ilan edilmişlerdi.
Bunun gibi bir çok örneğe şehirlerdeki farklı belediyelerin atık yönetiminde rastlamak mümkün. Atığın artan niteliği ve niceliği bir yandan hepimizi çevreye daha duyarlı hale getirirken, geri dönüşüm işçisinin görüntüsü kendi sorunlarının dışında bir simgeye dönüşüyor ve öyle tarif ediliyor. “Bir çevre sorununun çözümü noktasında katkısı olanlar”, “işsizliğin görünmeyen yüzü”, “zorunlu göç mağdurları”, “çöpü dağıtanlar/karıştıranlar” gibi bir çok tanımlamanın içerisinden geçen işçiler günlük kazançları peşindeyken bilginin az, kanaatin fazlasıyla yer aldığı söylemlerin içerisinde farklı tariflere maruz kalıyorlar. Bu farklı ve kimi zaman da fazlasıyla alegorik/şiirsel tanımlamalar içerisinde şehirli, kendi atığını tanımlayamadığı ya da bunu reddettiği için işçiye güzelleme yaparak bu süreçten temiz çıkmaya çalışıyor.
Bu nedenle geri dönüşüm işçisini değil de kendi atığımızı tanımlamaya çalıştığımızda ya da atığın sokaktaki dönüşümünü ve el değiştirme hallerini takip ettiğimizde temiz, şiirsel kanaatlerin cilasının söküldüğü gibi atığın dilinden kentliyi ve kentlilerin birbiriyle ya da atığı geri dönüştürenlerle kurduğu/kuramadığı ilişkiyi yeniden tanımlamak da mümkün olabiliyor. Eğer atığın yeniden metalaştığı ve pazarlanabilir hale dönüştüğü ya da zehirli bir madde olarak bırakıldığı alanlara bakabilirsek kendi atığımızla kurduğumuz ilişkiyi de yeniden tarif edebilecek hale geliyoruz.
Bu şehirde herkes günde ortalama 1 kilo atık üretiyor. Bu atık ise kişiye, kişinin yaşam tarzına, yaşadığı yere kadar bir çok değişkenin sonucunda üretiliyor. İstanbul’un Artığı bu nedenle bir genelleme yapmak yerine İstanbul’un merkezinden (Beyoğlu) çevresine doğru (Ümraniye) atığın izini takip ederek ve kişisel bir harita oluşturarak atığın metaya dönüştüğü, yeniden dolaşıma sokulduğu alanlara bakmaya çalıştı. Bu alanların çoğundaysa toplayıcılara denk geldi. Çalışma güvenliğinden çocuk işçi emeğine, kentsel dönüşümden zorunlu göç mağdurlarına dek atığa dönüşmüş, kurcalandığında bedenen ve ruhen hasta edecek hallerin içinden geçerek Ümraniye’deki eski çöplüğün 28 nisan 1993’teki patladığı ve 39 kişinin öldüğü yere geçmişi bugünün diliyle okumaya çalışarak ulaşmaya çalıştı.
Alper Şen – 2014
—
The following impressions are daily editing notes written during the editing process of the “Surplus of Istanbul” videos between April 1 and April 29, 2014.
April 1 – Beyoğlu – Tophane
When we held the “Agir u Govend” (Fire and Wedding) video exhibition at Depo in 2012, we brought the forced migration of Kurds behind the lives of recycling workers in Ankara and our visual memory to the exhibition area in Tophane along with old televisions. One of the maladies of being a wanderer in Istanbul is drifting… When I stopped drifting, I found myself moving back to Tophane. My intention is to leave home (Tophane), share the camera and visual memory with friends, and follow the traces of recycling back to the place where the garbage mountain exploded in Ümraniye on April 28, 1993. Or at least that’s what I hope for. Let me at least leave the house…
In my first conversation with a recycling worker I saw in Tophane, when I asked, “Is it okay if I film?” I got the answer, “Sure, filming is not a problem, but don’t film inside our truck, our friends might say something.” Seeing the camera in my hand in front of the truck, someone with a stern expression said, “I want whatever the highest-paid model in the market gets.” Then he added with a laugh, “But I can act well, you know…” Do I look like someone I don’t want to be with this camera in my hand? It’s possible, the person looking at me first sees the lens of the camera. The recycling worker is more aware than me that his image could be touristic or artistic…
It’s best to return to my own street, Kumbaracı Street, where the postmodern language will fetishize everything in the frame… A sofa thrown in front of the building where I stayed, a broken washing machine fifty meters away… As I walk a little further, Kumbaracı Street fades away. A junkyard appears before me, a bird chirps somewhere, and recycling workers rest inside. Mahir, the owner of the junkyard, shuttles between the room with “manager” written on the door and the adjacent second-hand shop.
“I’ve been staying around here for about a year,” I start introducing myself. This doesn’t seem very convincing to Mahir. He asks about my hometown. Tokat turns out to be one of his favorite places. His daughter-in-law is from there too. He agrees to talk. I try to explain my problem by putting the camera on the table, why I’m filming, what I want to tell… Then comes the rest. “We always looked down on the Roma who remained here from the past, we sent them away from here, now junk doesn’t come here, rents have increased here too, I guess someone else will send us away” he says with a desire to vent. I promise him a photo. I should print and give it to him tomorrow.
April 2 – Beyoğlu – Galata
Years ago, “Express” Magazine talked about 3 stages of gentrification in Istanbul. Galata was the example neighborhood. According to the report featured in the magazine, Galata had reached the final stage of gentrification. The first stage occurs when poor artists move to a neighborhood with low rents, and their presence turns the neighborhood’s ‘authentic texture’ into a spectacle, and as the popularity of the neighborhood increases, rent fluctuations begin. As interest in the neighborhood increases over time and relatively better-off artists begin to settle in the area, the magic supply-demand machine of capitalism starts working, and as fluctuations in rents turn into jumps, buildings return to their ‘old texture’ while first the old residents of the neighborhood, then the poor artists, leave the neighborhood, leaving only the rich behind. With the courage I took from his smile, I got permission from Mustafa to collect scrap in Galata together. “Some people from TRT came last time, they toured like this…” It’s as if I know him, and he knows me from somewhere. He tries to make connections with my hometown. It turns out we were neighbors at some point. I rented the warehouse in the next building from the house I stayed in a year ago. I moved three times with Ersin’s truck. The neighborhoods I stayed in these four years were Aynalıçeşme, Balat, and Tophane… At which stage of gentrification are these neighborhoods I wonder? Am I becoming the poor artist of gentrification now? Or how meaningful is it to say something about today without thinking about 50-60 years ago in these neighborhoods? Mustafa didn’t know why the area between Galata and Tophane was called ‘Gavur Mahallesi’ (infidel neighborhood). “Maybe foreigners used to stay here,” he said, as if he wanted to close the subject.
April 3 – Beyoğlu – Çukurcuma
As camera people, we are moving towards the heart of ‘quality’ waste in Istanbul. Paper collectors and scrap dealers pass by us from left and right. A recycling worker said, “I learned that black&white photos are valuable about 3-4 years ago.” They sell these photos they find in the trash in Beyoğlu to antique dealers in Çukurcuma. Çukurcuma is an exotic place for any tourist who wants to be enchanted by Istanbul. It looks like an open-air museum, with objects piled up both on the streets and inside with a conscious carelessness. The choices in the songs playing in the background and the deliberate clutter on the shelves reveal the marketing techniques of Istanbul’s popular culture. We wander in places where waste has become the most mysterious perhaps because of the prices it fetches. Beside the table piled with Christian symbols, the shopkeeper feels compelled to explain: “We are focusing more on tourists now.” Since we are not shooting a historical film/series, it seems that Çukurcuma’s target audience is not us. If you have an obsession with being enchanted by the ‘quality and expensive waste’ of Beyoğlu, you can sit in these shops and write impressions, poems with orientalist feelings accompanied by Edith Piaf or Zeki Müren. A moment of alienation: Two Italian tourists are trying to buy a ‘distressed’ political party promotional box that they really liked. They are very surprised when they learn that the symbol on the box with the Maiden’s Tower is the emblem of today’s ruling party… Thus, an ironic anecdote is formed for them. After selling the distressed box to the Italians, the owner of the antique shop gets into a sweet-sour political discussion with us. He says you shouldn’t look at Turkey from Istanbul, Beyoğlu. As we leave, he talks about the ‘foreign finger’ in Gezi and conspiracy theories. Among these antiques sold to ‘foreigners’, no sin seems to be written for the contradiction of oneself…
In every shop, we get vague answers to the question “who did these items belong to, who do you buy them from, how do they come here?” In the last shop we entered, someone suddenly says sentences. “No one says ‘I have a very beautiful antique, let me sell it to you.’ Someone is emptying someone’s house anyway… The old Greeks, Armenians, etc… They’re gone now, they’re no longer here… Those old houses are gone too…”
April 4 – Beyoğlu – Istiklal Avenue
Before leaving Çukurcuma echoing with the words “Those old houses…” from the antique shops, the wooden abandoned building at the intersection of the road stops me with all its gloominess. It’s hard to leave from there for a moment. On one side, a young person is posting an announcement on the wall, on the other side, there are a trash container and clothes, objects thrown next to the container… The building is almost collapsing under the weight of the meanings it carries. Leaving the building behind and taking a few steps, someone passes by in front of me with a sack on their back. The contents of the sack seem like old clothes. If the subject is to trace the remnants, it’s best to follow this sack and stay away from here for a while… As we climb up following the sack, Beyoğlu scenery poses. We emerge onto Istiklal Avenue from the side streets. This time, the crowd poses behind a sack being carried. I walk along the avenue following the person carrying the sack… In Antoni Muntadas’ video “On Translation: Açık Radyo,” Istiklal Avenue is described as follows: “It’s not just about living together, saying how much of brothers we are, living side by side… (Istanbul) is a place where the collision areas, political areas, disappear. Taksim is a very good example of this. Istiklal Avenue is actually a ‘shopping mall’ without a roof. A shopping mall. It is a shopping mall where security forces wait on both sides, where who enters and who exits is controlled, where the child who comes from Zeytinburnu or the Kurdish child from Tarlabaşı, that child adorned with demonic images, is not allowed in…” Entrance of paper collectors to Istiklal Avenue has long been banned by the municipality under the pretext of ‘not creating visual pollution’. An authorized private company, contracted with the municipality, collects the ‘quality waste’ of Istiklal Avenue with clean vehicles bearing the municipality’s logo. Plastic hearts adorn the avenue, policemen are in normal duty at Galatasaray Square. Street musicians are allowed towards the Tunnel… Breaking away from all this, I enter Syria Passage following the sack.
April 5 – Beyoğlu – Syria Passage
Trying to calculate how many times the items labeled as second-hand in the passage have changed hands, we entered the ‘By Retro’ store. This place is not like Çukurcuma, if all of Istanbul were a historical movie set, this would probably be the costume design place there. However, we were interested in other forms of remnants. Whatever we call it ‘remnants’ turns into something chic in this huge store. We talk to the owner of the store. He describes this store among the concepts of brand, retro, vintage. We try to explain our real concern about the subject. He interrupts us, saying, “I understand you, you didn’t understand me though…” and puts two songs from Neşet Ertaş in our pockets. He begins to tell the real story of this store. A second-hand store established through the partnership of Neşet Ertaş and Tuncel Kurtiz… We come out with a cluttered mind onto Istiklal Avenue…
April 6 – Beyoğlu – Tunnel
Right next to Syria Passage, a pile of remnants is formed in the late afternoon. First, a private company bearing the municipality’s logo collects the ‘quality waste’, then the municipal garbage truck melts this pile in a short time. A few things in the pile are collected by both passersby and those waiting for the accumulation of remnants. I am one of those waiting, collecting not the remnants themselves but their image. Next to me, a young person who is likely to work in the surrounding restaurants with his work clothes sits. He is calling the gendarmerie or police stations in his hometown on the phone. There’s a warrant out for him, and he’s trying to find out why. But he keeps getting connected to the traffic department. Meanwhile, the pile of trash completely disappears with the last arriving vehicle. The garbage truck moves towards Galatasaray Square from the Tunnel. It is necessary to take a break from this Istiklal Avenue illusion for a while.
April 7 – Beyoğlu – Topçekerler Street
This place is marketed as ‘the back streets of Beyoğlu’. The subconscious of Istiklal Avenue, the remnants, half invisibility, half show area compared to the spectacle of the avenue. A place where everyone can be anything. And there are those who end up with paper and plastic here. They provide photos of class contradictions straight out of entertainment areas with each of their walks. Mostly, they come from or go to Tarlabaşı. Baudelaire talks about collectors in “The Flowers of Evil.” Perhaps Baudelaire introduces collectors to the literature for the first time. Describing the collector he tries to portray as “Let me drink from your cask of wine, little collector,” the collector, according to Baudelaire, is an individual crushed between the gears of modernism… But our concern is not with Paris, but with Beyoğlu. Now, after 7-8 hours of work on the street, it’s just a daily fee worth 20-30 liras. Recycling reveals itself with the wildest face of capitalism. The majority of recycling workers’ concern is with the municipality… If there is any recycling value to anything we throw away on the street, it becomes the property of the municipality, and the municipality shares the rent by auctioning off this valuable waste to a company. They also blame the recycling worker who separates the garbage themselves for creating visual pollution.
April 8 – Beyoğlu – Yeni Çarşı Avenue
The road descending from Galatasaray Square, Yeni Çarşı Avenue, is a difficult slope for recycling workers to climb. Many of them do not go up by car; they try to climb this slope with a sack on their backs. The street’s residents have a ‘complex’ relationship with the remnants, and the residents of the street seem quite diverse. It’s possible to quickly move between classes and different languages within 50 meters… The cook working in the cafe at the end of the street also loves tourists, loves the Ottomans, actually served as an imam in a village in Central Anatolia, then migrated to Istanbul, and cannot help but proudly talk about the gloomy history of Boğazkesen Street where the throats of infidels were cut. To react, one must act as if bewildered; in Beyoğlu, one must be delighted with these chilling contradictions. Otherwise, this road will never end. The shop owners above seem pleased with the new look of the street. There is a trash container at the beginning of the street, and ‘free clothes’ are distributed as you move on. In between, there are chic second-hand shops and stores. In any case, everyone seems happy and helpful. The old residents of the street, the tourists, the throat-cutters, the trash, the vintage, solidarity, or the culture of charity, the effort to look good in front of the camera. It seems like the cats are the most content; they pose for every passing tourist.
April 9 – Beyoğlu – Galatasaray Square
Actually, my intention was to wander around the second-hand shops on the avenue, from Galatasaray Square to the Ömer Hayyam Bridge, without touching Tarlabaşı, and chat with the workers here. The demolition of the building right next to the square stopped me. A formidable demolition was taking place right next to the square, which stopped me and a few others, including me with a camera in hand, for a while, as could be seen in the visuals that could be marketed under the name ‘dirty wall texture’ on the internet. The demolition, which the ones ‘officially’ carrying it out described, was a demonstration we were currently watching as the demolition of the building, heavily damaged in the explosion during the attack on the British Consulate right next to the square in 2003… After a while, I met Yılmaz, the recycling worker we met on Topçekerler Street. Following his route, we passed through the square. We passed through the crowd gathering at the square every Saturday for 472 weeks. The workers constructing the renewed PTT office in the square stopped Yılmaz. They all together put the waste papers in the building into his sack. Yılmaz has a 75% disability report. He can’t do this job like he used to anymore. “We’re staying with Syrians, Afghans in warehouse. It seems like the trash has decreased when they came,” he said with a smile. I couldn’t continue. I went to the ones waiting for 472 weeks. A woman with a faded face was holding a photo of someone whose body was found in the garbage dump 19 years ago. Whether it’s selective perception or not, I couldn’t stay there either. I returned to the building that collapsed 11 years ago due to an explosion. The building was almost empty. Everything happened in 2 hours.
April 10 – Beyoğlu – Ömer Hayyam Bridge
This time, I managed to visit Ömer Hayyam Bridge. Remembering a television purchase that I couldn’t finish two years ago at the second-hand shop on the corner street of Ömer Hayyam Bridge, I trusted the kindness of the shop owner and became a guest inside for a few hours. What he told were things that most of us already knew, but I hadn’t thought that the lives of those who had to leave these places could be told through the language of their belongings… “The furniture of the Greeks was of very high quality, truly masterful work, now everything is chipboard… Their trash was clean too, their neighborhood was good. I don’t understand why they left. I guess they were disturbed here. Because they were polite people.” Among these sentences, a few Arabic-speaking customers bought a couch and a wardrobe. “These ones have just arrived here, I feel very sorry for their situation, sometimes I give away these items for free,” he said, feeling the need to explain. I returned home without touching Tarlabaşı.
April 16 – Ümraniye Road
To get from Beyoğlu to Ümraniye, one of the most practical ways is to first reach Üsküdar. Üsküdar hides Ümraniye from the sea and the Bosphorus. You can also go from Kadıköy, but you need to be prepared for a longer bus ride. After passing Çamlıca Hill, this district that appeared about 30 years ago is not a border for Istanbul but a kind of border for urbanization and industry for Istanbul. Now, it has handed over this suburban duty to the districts of Çekmeköy, Sancaktepe, and Sultanbeyli behind it. Today, Ümraniye is a center for these other districts, and in front of it, Üsküdar and Kadıköy are crowded districts with intense labor-capital relations. Our intention here is to understand what this district means for Istanbul after the garbage dump exploded here in 1993, through the language of the remnants of this district. In short, there is no sea here, there are new buildings and another crowd.
April 17 – Ümraniye Square – Time to Meet
Before the local elections, Ümraniye Square has turned into a demonstration area for almost all parties. Although the slogans and songs of the parties do not mix, our eyes are tired from the density of flags and banners. A collector’s cart stands in the middle of the square. After a while, the recycling worker Cihan drives his cart to the front of the party stands to listen to the slogans and promises there. We suddenly meet. He starts telling his story that started in Viranşehir, Urfa and extended to Ümraniye. He accepts our request to accompany him and invites us to the warehouse where he lives. We pass two neighborhoods of Ümraniye with Cihan and go to the warehouse.
April 18 – Ümraniye – Time to Explore
Cihan realizes that describing the size of the warehouse they stayed in will not be enough and decides to give us a tour. Following him, I enter a two-story building. There are things he wants to capture: the view of the papers from top to bottom and the internal sections of the warehouse. “In the end, someone will film our story,” he says with a laugh. Today, there is no such building anymore, but that’s another day’s story.
April 19 – Ümraniye – Tea Time
A small room inside the warehouse. Tea breaks are held in this room. There are traces of much life inside. As the crowd increases, the conversation deepens. An ironic language ranging from the elections to the neighborhoods of Diyarbakır, from urban transformation to recycling, removes the dust from all the clichéd political and environmental rhetoric. “We don’t take these papers to Paris, we take them to the factory, the municipality also takes them to the factory. Then why don’t they give us waste paper?” someone asks. When someone else answers “because of your appearance,” the topic closes with meaningful smiles. Paris somehow gets involved in the topic again.
April 20 – Ümraniye – Sorting Time
Cihan is sorting what he collected in the warehouse, plastics go to one place, papers to another, iron and aluminum are sorted into a distant place. He fills and empties this sack four times a day. I remember getting tired while recording his sorting. Cihan, on the other hand, quickly sorts and empties the sack to go out collecting again before the day ends, like a machine.
April 21 – Ümraniye – Election Time
The evening when the results of the local elections are announced coincides with the evening when the accounts of the collected goods in the warehouse are made. The opened ballot boxes progress from 1% to 50%. Most curious about who will win in Ümraniye and Urfa. When the result in Ümraniye is finalized, the results in Urfa and its districts become even more important. Even 7% for their favourite party in some places can make people happy. Then the calculations begin. Regardless of the amount of votes, the amount of paper, plastic, iron, and aluminum collected each week gets mixed up. The tense voice of the commentators interpreting the election results tires everyone even more. Actually, it seems that the results are not very important now. The channel is changed. The match has already started on the other channel.
April 22 – Ümraniye – Post-Election
The day after the elections… No one had gone to work at the warehouse on election day. For reasons unknown, they received a warning: “Don’t be seen outside today, your waste papers are full of party propaganda papers now and it might be misunderstood.” The next day, everyone went to work in the morning. The warehouse is silent. There is an increase in the number of quality papers coming in today. A significant portion of them are election announcements and brochures. Although each frame set up seems to have a meaning, the only meaning is actually the fun of walking on these election brochures. It’s like walking on a thick layer of snow that has been on the ground for a long time or wandering in shallow mud.
April 23 – Ümraniye – Time to Leave
It happens as expected or predicted. Two days after the elections, the electricity of the derelict building where the collectors stayed is cut off, then a demolition notice arrives. A new warehouse is found, and the accumulated waste is moved there. Cihan loads the 4-ton waste onto the truck at a great speed. There is a strange sadness, whether it’s because of Ahmet Kaya’s music, candlelight, leaving from here, or what is being talked about, in the room where tea is drunk.
April 24 – Ümraniye – What Cihan Sees
Everything continues from where it left off in the new warehouse. Everyone from the previous warehouse has dispersed to different warehouses after the move, some have returned to their hometowns. Cihan is more at his desk in this new warehouse. He says he is tired. I remember the truck he loaded the day before. At one point, he becomes curious about the award-winning mobile phone in a commercial on TV. When he realizes the fraud of the competition, he shows us wedding footage from his hometown. He will get married as soon as he returns to Viranşehir. Then he takes our camera and starts filming the warehouse. We don’t do much, we watch what Cihan sees and films with the feeling that we can’t do anything.
April 25 – Ümraniye – You + Us
After all these conversations with Cihan and other recycling workers, I embark on a journey to explore Ümraniye from the square to the bus stops in an effort to understand the district Ümraniye. Ümraniye is no longer the outskirts of central Istanbul like Beyoğlu; it is now another center that forms and constructs its own surroundings. The municipality has a slogan: “You + Us: New Ümraniye.” Although it seems a bit complicated, it is a slogan that summarizes the state of this place. Construction has started in the warehouse emptied by Cihan. Kurdish conversations from a week or two ago have been replaced by Arabic conversations of workers in the construction. It’s an ongoing renewal, construction, a state of one leaving what another takes over, and a capital flow increasingly seeking cheaper labor. A plastic palm tree has been planted across from the bus stop. Right next to it is a huge garbage container.
April 26 – Ümraniye – Çakmak Neighborhood
While wandering around the old warehouse where Cihan used to stay, I come across a friend who collects scrap. Or rather, my camera catches his attention, and we start chatting. First, he poses for the camera. Then we watch the recorded footage together. He likes both his posture and how he looks at the camera. The conversation starts based on his experience of being ‘recorded’. At one time, he worked as a security guard at Rock’n Coke. Someone took his photo while he was asleep during his lunch break, and the photo was published in a newspaper. At first, he was angry, then he didn’t care. He says he could have sued. “I wish you had,” I could say.
April 27 – Ümraniye – Research Hospital
Our next meeting with Cihan took place at the hospital. When we called Cihan while on our way to Ümraniye, he said he was at the hospital. He had become unable to walk due to the pain in his back. When we arrived at the hospital, Cihan was waiting with his queue number in hand. The first doctor gave Cihan a muscle relaxant injection without even looking at his face. The second doctor said it could be a hernia, he needed an MRI report, and advised him to quit his job. The third doctor, upon looking at the MRI results, tried to explain to Cihan how to bend and stand up without hurting his back once he learned about his profession. It turns out that the Green Card does not cover the entire cost of the operation or physiotherapy, or something like that. The fourth doctor, according to the MRI report, said that Cihan needed to wear a steel corset. In the end, Cihan returned to his hometown. He will come back here. He hopes to recover.
April 28 – Ümraniye – Monument at the Old Garbage Hill
While Cihan tries to make a living by collecting the remnants of this country, he is just one of hundreds of recycling workers who have lost their health. He lives under the struggle given in the most stylish but invisible places of capitalism, with insecurity and uncertainty. It is possible to see unnamed, undocumented Syrian immigrants even lower down, if we want to see. However, Ümraniye is remembered as the place where 39 people died under the garbage after the explosion of the garbage hill on April 28, 1993. Now it has turned into a completely different place, a green area, and amateur teams play matches on the football field built by the municipality. Down below, there are two monuments built in memory of those who died as a result of the explosion. The first monument, built with fragile materials, has turned into ruins, so a second one was built. They both stand 100 meters apart. There is a request from a resident who knows some of the deceased: at least these monuments should be maintained to show respect to those who lost their lives here.
April 29 – Let’s Start Over
When we started this project, our intention was to address the problems faced by collectors in Istanbul, aiming to shed light on the labor and occupational safety issues left behind by an environmental problem. For this purpose, we were planning to make a few videos in Beyoğlu, the center of Istanbul’s visibility, and Ümraniye, where the memory of the 39 people who died as a result of the garbage hill explosion in 1993 is still alive, to depict the problems faced by collectors. However, over time, the content and number of videos we aimed to make, and the stories we hoped to tell, changed, just as our perception of this work changed.
When we encountered recycling workers in Ankara in 2001, what we first learned from them was not the difficulty of working conditions or the daily hardships they faced, but the forced migration of Kurds. The difficulties they experienced in Ankara at that time, regarding the city and working conditions, were overshadowed by the traumatic consequences of forced migration. When we witnessed the lives of recycling workers, we believed that the difficulties we would address, due to the conditions that drive people to scavenging before the sector’s challenges, would only bring about a mere “environmental regulation” to the existing injustice.
In the fictional notes, Baudelaire’s book “Les Fleurs du Mal” (1857) is mentioned, as far as we know, the first work to include collectors in literature with the poem “Le vin des chiffonniers” (“The Ragpickers’ Wine”)… It is said that Baudelaire defined the collector as an individual crushed between the wheels of modernity. When we speculate about how he might have encountered the collector mentioned in his poem, we encounter the Paris of the 1850s. During these years, while the city was being rebuilt from scratch, poor neighborhoods were connected to wealthy ones with wide roads. Like Baudelaire, who talked about collectors in Paris, he also mentions the “hungry eyes” watching him while he is alone with his lover in a cafe by candlelight, following the urban transformation of the 1850s. Poverty is now visible in piles on the streets.
Today, Istanbul, like many literary and artistic works in metropolises such as Beijing, Sao Paulo, and Cairo, where the morbid conditions of rapid urbanization and transformation are revealed, is being described again and again through collectors. The image of the recycling worker, which has become a symbol of many narratives ranging from sharp class contradictions to migration, from environmental issues to urban transformation, carries meanings heavier than the sack he/she carries, and often the worker is unaware of these meanings he/she carries.
Waste, which is the material that the recycling worker earns from and is left on the streets because it is abandoned from ownership, is one of the inevitable consequences of urbanization and consumer culture. The relationship between the urbanite and the waste, established or not by the urbanite and those who govern the city, often determines the place of waste in recycling by the collector. While the quantity and quality of waste rapidly increase in metropolises, the importance of recycling in market conditions reveals one of the most ruthless areas of capitalism.
A few years ago, the Ankara Metropolitan Municipality forced recycling workers to sell paper and plastic to their contracted companies below market prices. When the workers refused, on the one hand, the municipality’s inspectors did not leave them alone, while on the other hand, the municipality defined them as “illegal garbage hunters” in its own publications. As time passed and the workers gave in to sell what they collected at the price and to the companies agreed upon by the municipality, the same workers were declared “environmental volunteers” by the same publications.
It is possible to encounter many examples of different municipalities’ waste management in cities. While the increasing quality and quantity of waste make us all more environmentally conscious, the image of the recycling worker becomes a symbol beyond his own problems and is described as such. Workers, who pass through various descriptions such as “contributors to solving an environmental problem,” “the invisible face of unemployment,” “victims of forced migration,” and “those who distribute/mix garbage,” while pursuing their daily earnings, are exposed to different definitions within discourses where knowledge is scarce and opinion prevails. In these different and sometimes overly allegorical/poetic descriptions, the urbanite tries to emerge clean from this process by praising the worker, who cannot define his own waste or denies it.
Therefore, when we try to define not the recycling worker but our own waste, or when we follow the transformation and exchange of waste on the streets and try to create a personal map by tracking the traces of waste from the center of Istanbul (Beyoğlu) towards its outskirts (Ümraniye), it becomes possible to redefine the relationship between the urbanite and the waste and between the urbanites themselves or those who recycle waste. If we look at the areas where waste is re-commodified and made marketable, or left as a toxic substance, we become able to redefine our relationship with our own waste. In this city, everyone produces an average of 1 kilogram of waste per day. This waste is produced as a result of many variables such as the individual’s lifestyle, and the place of residence. Therefore, instead of making a generalization, we tried to look at the areas where waste is commodified and circulated again, from the center of Istanbul (Beyoğlu) to its outskirts (Ümraniye), and tried to reach the past and present of Ümraniye’s old garbage hill, where 39 people died on April 28, 1993, by reading it in the language of today, by going through physically and mentally sickening states when the waste turned into waste, transformed, and dealt with, and by creating a personal map.
Alper Şen – 2014